‘ବାଳବୁଦ୍ଧ’ କବିତାଟି ବିଶିଷ୍ଟ ଛନ୍ଦକବି ରାଧାମୋହନ ଗଡ଼ନାୟକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ରଚିତ ଏକ ଶିକ୍ଷଣୀୟ କବିତା ଅଟେ।
କବି ରାଧାମୋହନ ଗଡ଼ନାୟକ ତାଙ୍କର ‘ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅନ୍ଧକାର’ କାବ୍ୟଗ୍ରନ୍ଥ ପାଇଁ କେନ୍ଦ୍ର ସାହିତ୍ୟ ଏକାଡେମୀ ପୁରସ୍କାର ଲାଭ କରିଥିଲେ।
କୁମାର ଗୌତମ ରୋହିଣୀ ନଦୀ କୂଳରେ ଥିବା ରାଜ ଉପବନର ଚୂତତରୁ ମୂଳରେ ନୀରବରେ ଧ୍ୟାନମଗ୍ନ ହୋଇ ବସିଥିଲେ।
ଧ୍ୟାନରତ କୁମାର ଗୌତମଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ହଠାତ୍ ଶରବିଦ୍ଧ ହୋଇ ଏକ ଆହତ ହଂସ ଆକାଶରୁ ଖସିପଡ଼ିଥିଲା।
ଗୌତମ ଅତି ସ୍ନେହରେ ହଂସ ଶରୀରରୁ ଶର କାଢ଼ି, ଉତ୍ତରୀୟରେ ରକ୍ତ ପୋଛି ତାକୁ ଝରଣାର ଜଳ ପିଆଇଥିଲେ।
ଶିକାରୀ ଦେବଦତ୍ତ ଗର୍ବର ସହ ନିଜ ଶରବିଦ୍ଧ ଲକ୍ଷ୍ୟ ସଫଳ ହେଲା ବୋଲି କହି ହଂସଟିକୁ ଫେରାଇ ନେବାକୁ ଆସିଥିଲେ।
ମୁକ୍ତ ଆକାଶରେ ଉଡ଼ୁଥିବା ନିରୀହ ପକ୍ଷୀକୁ ବିନା ଅପରାଧରେ କାହିଁକି ଆଘାତ କଲ ବୋଲି ଗୌତମ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଥିଲେ।
ପ୍ରାଣ ନେଉଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଅପେକ୍ଷା ପ୍ରାଣ ରକ୍ଷା କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିର ହଂସ ଉପରେ ପ୍ରକୃତ ଅଧିକାର ଅଛି ବୋଲି ଗୌତମ ଯୁକ୍ତି ବାଢ଼ିଥିଲେ।
ଗୌତମ ହଂସଟିକୁ ଫେରାଇ ନ ଦେବାରୁ କ୍ରୋଧାନ୍ବିତ ହୋଇ ଦେବଦତ୍ତ ବିଚାର ପାଇଁ ରାଜଦରବାରରେ ଗୁହାରି ଜଣାଇଥିଲେ।
ତୀର ମାରିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ହିଁ ପକ୍ଷୀର ପ୍ରକୃତ ଅଧିକାରୀ ବୋଲି ରାଜା ପ୍ରଥମେ ଗୌତମଙ୍କୁ କହିଥିଲେ।
ପକ୍ଷୀଟିର ରକ୍ତପାତ ଏବଂ ମୃତ୍ୟୁଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଖି ଗୌତମଙ୍କ କୋମଳ ହୃଦୟ କରୁଣା ଓ ଦୟାରେ ବିଚଳିତ ହୋଇପଡ଼ିଥିଲା।
ଭବିଷ୍ୟତରେ ହିଂସା ଓ ଯୁଦ୍ଧ ଥିବା ରାଜ୍ୟର ଶାସକ ନ ହୋଇ ଶାନ୍ତି ଓ ପ୍ରେମର ନୂତନ ରାଜ୍ୟ ଗଢ଼ିବାକୁ ଗୌତମ କହିଥିଲେ।
ରାଜଦରବାରରେ କୁମାର ଗୌତମ ହଂସଟିକୁ ସମସ୍ତଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ନୀଳ ଆକାଶର ମୁକ୍ତ କୋଳକୁ ଉଡ଼ାଇ ଦେଇଥିଲେ।
ଆକାଶର ମୁକ୍ତଚାରୀ ପକ୍ଷୀ କାହାରି ଅଧିକାରଭୁକ୍ତ ନୁହେଁ, ବରଂ ଉନ୍ମୁକ୍ତ ପ୍ରକୃତି ହିଁ ତାହାର ପ୍ରକୃତ ଆଶ୍ରୟ ବୋଲି ପ୍ରମାଣିତ ହେଲା।
ଏହି କବିତାରେ ହିଂସା ତୁଳନାରେ ଅହିଂସା, ପ୍ରେମ ଏବଂ ଜୀବ ପ୍ରତି କରୁଣା ଭାବର ଶ୍ରେଷ୍ଠତା ପ୍ରତିପାଦିତ ହୋଇଛି।