‘ବାଳବୁଦ୍ଧ’ କବିତାରେ କବି ରାଧାମୋହନ ଗଡ଼ନାୟକ ବାଳକ ଗୌତମଙ୍କ ଜୀବନର ଏକ ପ୍ରେରଣାଦାୟୀ ଘଟଣା ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛନ୍ତି । ଦିନେ ସୂର୍ଯ୍ୟାଲୋକିତ ପ୍ରଭାତରେ କୁମାର ଗୌତମ ରାଜ ଉପବନରେ ରୋହିଣୀ ନଦୀ କୂଳରେ ଥିବା ଏକ ଆମ୍ବଗଛ ମୂଳରେ ନୀରବରେ ଧ୍ୟାନମଗ୍ନ ହୋଇ ବସିଥିଲେ । ହଠାତ୍ ତାଙ୍କ ଆଗରେ ଶରବିଦ୍ଧ ଏକ ଆହତ ଧଳା ହଂସ ଆସି ପଡ଼ିଗଲା । ପକ୍ଷୀଟିର କଷ୍ଟ ଦେଖି ଗୌତମଙ୍କ ମନରେ ପ୍ରବଳ ଦୟା ଜାଗ୍ରତ ହେଲା । ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସ୍ନେହର ସହ ହଂସ ଶରୀରରୁ ତୀରଟିକୁ ଟାଣି କାଢ଼ିଲେ, ନିଜ ଉତ୍ତରୀୟ ବସ୍ତ୍ରରେ ତା’ର ରକ୍ତ ପୋଛିଦେଲେ ଏବଂ ତାକୁ ଝରଣାର ଶୀତଳ ଜଳ ପିଆଇ ତାର ସେବା କଲେ ।
ଏହି ସମୟରେ ତାଙ୍କ ଭାଇ ଦେବଦତ୍ତ ଧନୁଶର ଧରି ବିଜୟ ଗର୍ବରେ ସେଠାରେ ପହଞ୍ଚିଲେ ଏବଂ ଶର ମାରିଥିବାରୁ ହଂସଟିକୁ ତାଙ୍କର ବୋଲି ଦାବି କଲେ । ମାତ୍ର କୁମାର ଗୌତମ ବିନମ୍ର ଭାବରେ କହିଲେ ଯେ ନିରୀହ ପକ୍ଷୀକୁ ଆଘାତ ଦେବା ଅନ୍ୟାୟ । ମାରିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଅପେକ୍ଷା ଜୀବନ ରକ୍ଷା କରିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିର ଅଧିକାର ଅଧିକ, ତେଣୁ ସେ ଆହତ ହଂସକୁ କଦାପି ତାଙ୍କ ହାତକୁ ଫେରାଇବେ ନାହିଁ । ଏଥିରେ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ଦେବଦତ୍ତ ରାଜଦରବାରରେ ରାଜା ଶୁଦ୍ଧୋଦନଙ୍କ ନିକଟରେ ନ୍ୟାୟ ଭିକ୍ଷା କଲେ । ରାଜା ମଧ୍ୟ ପ୍ରଥମେ ହଂସଟିକୁ ଶିକାରୀ ଦେବଦତ୍ତକୁ ଦେଇଦେବା ପାଇଁ ପରାମର୍ଶ ଦେଇଥିଲେ ।
କିନ୍ତୁ ଗୌତମ ଏହାର ବିରୋଧ କରି ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ ଯେ ଜୀବନ ନେଉଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି କିପରି ସେହି ପ୍ରାଣୀର ଅଧିକାରୀ ହୋଇପାରିବ ? ସେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ କହିଲେ ଯେ ସେ ହିଂସା ଓ ରକ୍ତପାତର ରାଜ୍ୟରେ ଶାସକ ହେବାକୁ ଚାହାନ୍ତି ନାହିଁ ; ବରଂ ଏପରି ଏକ ରାଜ୍ୟ ଗଢ଼ିବାକୁ ଚାହାନ୍ତି ଯେଉଁଠି ମୈତ୍ରୀ, ପ୍ରେମ ଓ ଶାନ୍ତି ରହିବ । ତାଙ୍କର ଏପରି ମହାନ କରୁଣା ଓ ଯୁକ୍ତି ଦେଖି ରାଜା ନିରୁତ୍ତର ହୋଇଗଲେ । ଶେଷରେ ଗୌତମ ହଂସଟିକୁ ଆନନ୍ଦରେ ମୁକ୍ତ ଆକାଶକୁ ଉଡ଼ାଇ ଦେଇ କହିଲେ ଯେ ଏହି ନୀଳ ଆକାଶର ମୁକ୍ତଚାରୀ ପକ୍ଷୀ କାହାରି ନୁହେଁ, ଏହା କେବଳ ମୁକ୍ତ ପ୍ରକୃତିର । ଏହିପରି ଭାବରେ କବିତାରେ ଅହିଂସା, ଜୀବପ୍ରତି ଦୟା ଓ ମାନବିକତାର ଏକ ମହାନ ବାର୍ତ୍ତା ଦିଆଯାଇଛି ।