ପ୍ରକୃତିରୁ ମିଳୁଥିବା ଯେଉଁସବୁ ପଦାର୍ଥ ବା ଉପାଦାନ ମନୁଷ୍ୟ ନିଜର ଆବଶ୍ୟକତା ପୂରଣ ପାଇଁ ବ୍ୟବହାର କରେ, ତାହାକୁ ପ୍ରାକୃତିକ ସମ୍ବଳ କୁହାଯାଏ। ଏହି ସମ୍ବଳଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରଯୁକ୍ତି ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ସୁଗମ୍ୟ, ଆର୍ଥିକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ଲାଭଜନକ ଏବଂ ସାଂସ୍କୃତିକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ଗ୍ରହଣଯୋଗ୍ୟ ହେବା ଆବଶ୍ୟକ। ସମ୍ବଳଗୁଡ଼ିକୁ ମୁଖ୍ୟତଃ ଦୁଇ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି, ଯଥା— ନବୀକରଣ ଯୋଗ୍ୟ ଏବଂ ନବୀକରଣ ଅଯୋଗ୍ୟ ସମ୍ବଳ। ସୌରଶକ୍ତି, ପବନ ଓ ଜଳ ଭଳି ସମ୍ବଳ ପ୍ରକୃତିର ନିରନ୍ତର ଚକ୍ର ଦ୍ଵାରା ପୁନଃସୃଷ୍ଟି ହୋଇପାରୁଥିବାରୁ ଏଗୁଡ଼ିକ ନବୀକରଣ ଯୋଗ୍ୟ। ଅନ୍ୟପକ୍ଷରେ କୋଇଲା, ପେଟ୍ରୋଲିୟମ୍ ଓ ବିଭିନ୍ନ ଧାତବ ଖଣିଜ ସୃଷ୍ଟି ହେବା ପାଇଁ ଲକ୍ଷ ଲକ୍ଷ ବର୍ଷ ଲାଗୁଥିବାରୁ ଏବଂ ଏଗୁଡ଼ିକର ପରିମାଣ ସୀମିତ ଥିବାରୁ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ନବୀକରଣ ଅଯୋଗ୍ୟ ସମ୍ବଳ କୁହାଯାଏ।
ପୃଥିବୀରେ ସବୁ ସ୍ଥାନରେ ପ୍ରାକୃତିକ ସମ୍ବଳ ସମାନ ଭାବେ ବଣ୍ଟନ ହୋଇନାହିଁ। ଏହି ଅସମାନ ବଣ୍ଟନ ଯୋଗୁଁ ଅନେକ ସମୟରେ ରାଜ୍ୟ ଓ ଦେଶମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିବାଦ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ, ଯେପରିକି କାବେରୀ ନଦୀର ଜଳବଣ୍ଟନକୁ ନେଇ ବିବାଦ। ପ୍ରଚୁର ସମ୍ବଳ ଥାଇ ମଧ୍ୟ ଉପଯୁକ୍ତ ଜ୍ଞାନକୌଶଳ ଓ ପରିଚାଳନା ଅଭାବରୁ ବିକାଶ ମନ୍ଥର ରହିଲେ ତାହାକୁ ‘ପ୍ରାକୃତିକ ସମ୍ବଳର ବିଲକ୍ଷଣ’ କୁହାଯାଏ। ସେହିପରି ସମ୍ବଳର ଅବିଚାରିତ ବ୍ୟବହାର ବିପର୍ଯ୍ୟୟ ଡାକିଆଣେ। ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ପଞ୍ଜାବରେ ଅତ୍ୟଧିକ ଭୂତଳ ଜଳ ଉତ୍ତୋଳନ ଏବଂ ରାସାୟନିକ ସାର ପ୍ରୟୋଗ ଯୋଗୁଁ ଜଳସ୍ତର ବହୁତ ତଳକୁ ଖସିଯାଇଛି ଏବଂ ମାଟିର ଉର୍ବରତା ନଷ୍ଟ ହୋଇଛି।
ପରିସଂସ୍ଥା ଆମକୁ ଅମ୍ଳଜାନ, ସ୍ୱଚ୍ଛ ଜଳ ଓ ଖାଦ୍ୟ ଭଳି ଅମୂଲ୍ୟ ସେବା ଯୋଗାଇଥାଏ। ତେଣୁ ଏହାର ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ପାରମ୍ପରିକ ଜ୍ଞାନ ଓ ଆଧୁନିକ ବିଜ୍ଞାନର ସମନ୍ୱୟ ନିତାନ୍ତ ଜରୁରୀ। ପ୍ରାଚୀନ ଗ୍ରନ୍ଥ ‘ବୃକ୍ଷାୟୁର୍ବେଦ’ର ନୀତି ଅନୁସରଣ କରି ସିକିମ୍ ରାଜ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜୈବିକ କୃଷି ଆପଣେଇ ଏକ ଉଦାହରଣ ପାଲଟିଛି। ଅନ୍ୟପକ୍ଷରେ ଭାରତ ସୌରଶକ୍ତିର ବିକାଶ ପାଇଁ ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ସୌର ମେଣ୍ଟ ଗଠନ କରି ବିଶ୍ୱକୁ ମାର୍ଗଦର୍ଶନ କରୁଛି। ତେଣୁ ନବୀକରଣ ଅଯୋଗ୍ୟ ସମ୍ବଳର ସୀମିତ ବ୍ୟବହାର କରିବା ସହ ଭବିଷ୍ୟତ ପିଢ଼ି ନିମନ୍ତେ ପ୍ରକୃତିର ସନ୍ତୁଳନ ରକ୍ଷା କରିବା ଆମ ସମସ୍ତଙ୍କର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ।