ମହାରାଷ୍ଟ୍ର ତଥା ଦାକ୍ଷିଣାତ୍ୟ ମାଳଭୂମିରେ ମରାଠୀ ଭାଷା କହୁଥିବା ଅଧିବାସୀମାନଙ୍କୁ ମରାଠା କୁହାଯାଏ।
ଜ୍ଞାନେଶ୍ଵର, ନାମଦେବ, ତୁକାରାମ ଓ ରାମଦାସଙ୍କ ପରି ସନ୍ଥମାନେ ମରାଠାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସାମାଜିକ ଓ ରାଜନୈତିକ ସଚେତନତା ଜାଗ୍ରତ କରିଥିଲେ।
ଶିବାଜୀ ୧୬୩୦ ଖ୍ରୀଷ୍ଟାବ୍ଦରେ ପିତା ଶାହଜୀ ଓ ମାତା ଜୀଜାବାଈଙ୍କଠାରୁ ଭୋନ୍ସଲେ ପରିବାରରେ ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ।
ଭାରତର ପଶ୍ଚିମ ଉପକୂଳର ସୁରକ୍ଷା ତଥା ବାଣିଜ୍ୟ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ଶିବାଜୀ ଏକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ନୌବାହିନୀ ଗଠନ କରିଥିଲେ।
ଶିବାଜୀ ଅଭିନବ ଗରିଲା ଯୁଦ୍ଧ କୌଶଳ ବ୍ୟବହାର କରି ପ୍ରତାପଗଡ଼ ଦୁର୍ଗରେ ଆଫଜଲ ଖାଁଙ୍କୁ ବାଘନଖ ଦ୍ଵାରା ନିହତ କରିଥିଲେ।
୧୬୬୫ ଖ୍ରୀଷ୍ଟାବ୍ଦରେ ଶିବାଜୀ ଓ ମୋଗଲ ସେନାପତି ଜୟସିଂହଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଐତିହାସିକ ପୁରନ୍ଦର ଚୁକ୍ତି ସ୍ଵାକ୍ଷରିତ ହୋଇଥିଲା।
୧୬୭୪ ମସିହାରେ ରାୟଗଡ଼ ଦୁର୍ଗରେ ଶିବାଜୀଙ୍କର ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ ଅନୁଷ୍ଠିତ ହୋଇଥିଲା ଏବଂ ସେ ‘ଛତ୍ରପତି’ ପଦବୀ ଧାରଣ କରିଥିଲେ।
ଶାସନ କାର୍ଯ୍ୟରେ ସହଯୋଗ କରିବା ପାଇଁ ଶିବାଜୀ ଆଠଜଣ ମନ୍ତ୍ରୀଙ୍କୁ ନେଇ ‘ଅଷ୍ଟ ପ୍ରଧାନ ମଣ୍ଡଳ’ ଗଠନ କରିଥିଲେ।
ମରାଠାମାନେ ନିଜ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ବାହାରର ଅଞ୍ଚଳରୁ ସୁରକ୍ଷା ବଦଳରେ ‘ଚୌଥ’ ଏବଂ ‘ସରଦେଶମୁଖୀ’ କର ଆଦାୟ କରୁଥିଲେ।
ମରାଠା ଅଶ୍ୱାରୋହୀ ବାହିନୀ ରାଜ୍ୟ ଖର୍ଚ୍ଚରେ ପରିଚାଳିତ ‘ବର୍ଗୀ’ ଏବଂ ନିଜ ଖର୍ଚ୍ଚ ବହନ କରୁଥିବା ‘ଶିଲାଦାର’ ଶ୍ରେଣୀରେ ବିଭକ୍ତ ଥିଲା।
ପାର୍ବତ୍ୟ ଦୁର୍ଗଗୁଡ଼ିକ ଥିଲା ମରାଠା ସାମ୍ରାଜ୍ୟର ପ୍ରତିରକ୍ଷା ତଥା ସାମରିକ ଶକ୍ତିର ମୂଳ ଆଧାର।
ରାଜାରାମଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ରାଣୀ ତାରାବାଈ ଦୃଢ଼ତାର ସହିତ ମୋଗଲମାନଙ୍କ ବିରୁଦ୍ଧରେ ମରାଠା ସଂଗ୍ରାମର ନେତୃତ୍ୱ ନେଇଥିଲେ।
ପେଶୱା ପ୍ରଥମ ବାଜିରାଓ ଏବଂ ନାନାସାହେବଙ୍କ ସମୟରେ ମରାଠା ଶାସନ ସମଗ୍ର ଭାରତବର୍ଷରେ ବ୍ୟାପକ ଭାବରେ ପ୍ରସାରିତ ହୋଇଥିଲା।
ମହାରାଣୀ ଅହଲ୍ୟାବାଈ ହୋଲକାର କାଶୀ ବିଶ୍ଵନାଥ ଓ ସୋମନାଥ ଭଳି ପ୍ରସିଦ୍ଧ ମନ୍ଦିରର ପୁନଃନିର୍ମାଣ ସହିତ ଜନହିତକର ଶାସନ କରିଥିଲେ।
୧୭୭୫ରୁ ୧୮୧୮ ଖ୍ରୀଷ୍ଟାବ୍ଦ ମଧ୍ୟରେ ଘଟିଥିବା ତିନୋଟି ଆଙ୍ଗ୍ଲ-ମରାଠା ଯୁଦ୍ଧ ପରେ ଭାରତରେ ମରାଠା ଶକ୍ତିର ଅବସାନ ଘଟିଥିଲା।