ଦାକ୍ଷିଣାତ୍ୟ ମାଳଭୂମି ତଥା ମହାରାଷ୍ଟ୍ର ଅଞ୍ଚଳରେ ବସବାସ କରୁଥିବା ମରାଠୀ ଭାଷାଭାଷୀ ଲୋକମାନେ ଇତିହାସରେ ମରାଠା ଭାବେ ପରିଚିତ। ଜ୍ଞାନେଶ୍ଵର, ତୁକାରାମ ଓ ରାମଦାସଙ୍କ ପରି ଭକ୍ତି ସନ୍ଥମାନଙ୍କ ଉପଦେଶ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଧାର୍ମିକ, ସାମାଜିକ ତଥା ରାଜନୈତିକ ଏକତା ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲା। ଏହି ପରିବେଶ ମଧ୍ୟରେ ୧୬୩୦ ଖ୍ରୀଷ୍ଟାବ୍ଦରେ ଜନ୍ମିତ ବୀର ଶିବାଜୀ ମାତ୍ର ୧୬ ବର୍ଷ ବୟସରେ ସାମରିକ ଅଭିଯାନ ଆରମ୍ଭ କରି ମରାଠା ଶକ୍ତିର ଭିତ୍ତି ସ୍ଥାପନ କରିଥିଲେ। ସେ ‘ସ୍ଵରାଜ୍ୟ’ ଗଠନର ସଂକଳ୍ପ ନେଇ ଦୁର୍ଗଗୁଡ଼ିକୁ ନିଜ ଶକ୍ତିର ମୁଖ୍ୟ ଆଧାର କରିଥିଲେ।
ଶିବାଜୀ ନିଜ ଲୋକଙ୍କ ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ‘ଗରିଲା’ ବା ଅତର୍କିତ ଯୁଦ୍ଧ କୌଶଳ ଆପଣେଇ ବିଜାପୁରର ସେନାପତି ଆଫଜଲ ଖାଁ ଏବଂ ମୋଗଲ ସେନାପତି ସାୟସ୍ତ ଖାଁଙ୍କୁ ପରାସ୍ତ କରିଥିଲେ। ସେ ପଶ୍ଚିମ ଉପକୂଳର ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ଏକ ଦକ୍ଷ ନୌବାହିନୀ ଗଠନ କରିଥିଲେ। ମୋଗଲ ସମ୍ରାଟ ଆଉରଙ୍ଗଜେବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଆଗ୍ରାରେ ବନ୍ଦୀ ହେବା ସତ୍ତ୍ୱେ ସେ କୌଶଳରେ ମୁକୁଳି ଆସିଥିଲେ। ୧୬୭୪ ମସିହାରେ ରାୟଗଡ଼ ଦୁର୍ଗରେ ବୈଦିକ ରୀତିରେ ତାଙ୍କର ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ ଅନୁଷ୍ଠିତ ହୋଇଥିଲା ଏବଂ ସେ ‘ଛତ୍ରପତି’ ଉପାଧି ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ। ସୁଶାସନ ପାଇଁ ସେ ‘ଅଷ୍ଟ ପ୍ରଧାନ ମଣ୍ଡଳ’ ବା ଆଠଜଣ ମନ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ପରିଷଦ ଗଠନ କରିଥିଲେ। କର୍ମଚାରୀମାନଙ୍କୁ ରାଜକୋଷରୁ ନଗଦ ବେତନ ପ୍ରଦାନ ସହିତ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଶାସନରେ ନଥିବା ଅଞ୍ଚଳରୁ ‘ଚୌଥ’ ଓ ‘ସରଦେଶମୁଖୀ’ କର ଆଦାୟ କରାଯାଉଥିଲା।
ଶିବାଜୀଙ୍କ ପରେ ସାମ୍ଭାଜୀ, ରାଜାରାମ ଏବଂ ବିଶେଷକରି ରାଣୀ ତାରାବାଈଙ୍କ ସାହସିକ ନେତୃତ୍ୱରେ ମରାଠାମାନେ ମୋଗଲମାନଙ୍କ ବିରୁଦ୍ଧରେ ସଂଗ୍ରାମ ଅବ୍ୟାହତ ରଖିଥିଲେ। ପରବର୍ତ୍ତୀ କାଳରେ ପେଶୱା ବାଜିରାଓ (ପ୍ରଥମ) ଓ ନାନାସାହେବଙ୍କ ସମୟରେ ମରାଠା ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ଉତ୍ତର ଭାରତର ଦିଲ୍ଲୀ ଓ ଅଟକ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ତାରିତ ହୋଇଥିଲା। ଏହି ସମୟରେ ରାଣୀ ଅହଲ୍ୟାବାଈ ହୋଲକାର କାଶୀ ବିଶ୍ୱନାଥ ଓ ସୋମନାଥ ମନ୍ଦିରର ପୁନଃନିର୍ମାଣ ସହ ପ୍ରଜାହିତକର କାର୍ଯ୍ୟ କରି ଅମର ହୋଇଥିଲେ। ଦକ୍ଷିଣ ଭାରତର ତାଞ୍ଜାବୁରଠାରେ ମରାଠା ଶାସକ ସେରଫୋଜୀ (ଦ୍ଵିତୀୟ) ଚିକିତ୍ସାଳୟ, ମୁଦ୍ରଣାଳୟ ଏବଂ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ସଙ୍ଗୀତ ଓ ନୃତ୍ୟର ବିକାଶ କରିଥିଲେ। ଶେଷରେ ଆଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ କଳହ ଯୋଗୁଁ ତିନୋଟି ଇଂରେଜ-ମରାଠା ଯୁଦ୍ଧ ପରେ ମରାଠା ସାମ୍ରାଜ୍ୟର ପତନ ଘଟିଥିଲା। ତଥାପି, ସେମାନଙ୍କର ସ୍ୱରାଜ୍ୟ ଚିନ୍ତାଧାରା ପରବର୍ତ୍ତୀ ଭାରତୀୟ ସ୍ୱାଧୀନତା ଆନ୍ଦୋଳନର ମୂଳଦୁଆ ପକାଇଥିଲା।