ପ୍ରାଚୀନ କାଳରୁ ଭାରତ ଏକ ସମୃଦ୍ଧ ଓ ବୈଭବଶାଳୀ ଦେଶ ଥିଲା ଏବଂ ବିଶ୍ୱ ଅର୍ଥନୀତିରେ ଏହାର ବଡ଼ ଅବଦାନ ରହିଥିଲା। ଏହି ପ୍ରଚୁର ଧନସମ୍ପଦ, ମସଲା ଓ ବସ୍ତ୍ର ବାଣିଜ୍ୟର ଆକର୍ଷଣରେ ପଞ୍ଚଦଶ ଶତାବ୍ଦୀରୁ ପର୍ତ୍ତୁଗୀଜ, ଡଚ୍, ଫରାସୀ ଓ ଇଂରେଜ ଭଳି ୟୁରୋପୀୟ ଶକ୍ତିମାନେ ଭାରତରେ ପହଞ୍ଚିଥିଲେ। କୌଣସି ଏକ ଦେଶ ଅନ୍ୟ ଏକ ଦେଶର ଅଞ୍ଚଳକୁ ନିଜ ଅଧୀନକୁ ନେଇ ସେଠାରେ ବସତି ସ୍ଥାପନ କରିବା ଏବଂ ତାହାର ଶାସନ, ଅର୍ଥନୀତି ତଥା ସଂସ୍କୃତି ଉପରେ ପ୍ରଭାବ ବିସ୍ତାର କରିବା ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ଉପନିବେଶବାଦ କୁହାଯାଏ। ଭାରତରେ ନିଜର ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ବିସ୍ତାର ପାଇଁ ଏହି ଶକ୍ତିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଘୋର ପ୍ରତିଯୋଗିତା ହୋଇଥିଲା ଏବଂ ଶେଷରେ ଇଂରେଜମାନେ ଏଥିରେ ସଫଳତା ପାଇଥିଲେ।
ବ୍ରିଟିଶ ଇଷ୍ଟ ଇଣ୍ଡିଆ କମ୍ପାନୀ ପ୍ରଥମେ ବାଣିଜ୍ୟ କରିବା ବାହାନାରେ ଆସିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ‘ବିଭାଜନ ଓ ଶାସନ’ ନୀତି, ‘ସାମନ୍ତ ସନ୍ଧି’ ଏବଂ ‘ରାଜସ୍ୱତ୍ୱ ଲୋପ ନୀତି’ ପ୍ରୟୋଗ କରି ଭାରତର ବିଭିନ୍ନ ରାଜ୍ୟକୁ କରାୟତ କରିଥିଲା। ୧୭୫୭ ମସିହାର ପଲାସୀ ଯୁଦ୍ଧ ପରେ ସେମାନଙ୍କର ରାଜନୈତିକ ଶକ୍ତି ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଲା। ଇଂରେଜମାନେ ଭାରତର ପାରମ୍ପରିକ ଗ୍ରାମ୍ୟ ଶାସନ ବ୍ୟବସ୍ଥା ତଥା ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହସ୍ତତନ୍ତ ଓ ବୟନ ଶିଳ୍ପକୁ ଧ୍ୱଂସ କରିଦେଲେ। ଅତ୍ୟଧିକ କର ଆଦାୟ ଏବଂ ନିର୍ଦ୍ଦୟ ଶୋଷଣ ଯୋଗୁଁ ୧୭୭୦ର ବଙ୍ଗଳା ମହାଦୁର୍ଭିକ୍ଷ ସମେତ ଦେଶରେ ଅନେକ ଭୟଙ୍କର ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ ପଡ଼ିଥିଲା, ଯେଉଁଥିରେ କୋଟି କୋଟି ଲୋକ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଥିଲେ। ଭାରତର ବିପୁଳ ସମ୍ପତ୍ତିକୁ ଇଂଲଣ୍ଡ ନିଆଯାଇଥିଲା, ଯାହାକୁ ଦାଦାଭାଇ ନାରୋଜୀଙ୍କ ଭଳି ନେତାମାନେ ‘ସମ୍ପତ୍ତି ହରଣ’ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଥିଲେ। ଇଂରେଜମାନେ ନିଜ ବ୍ୟବସାୟିକ ତଥା ସାମରିକ ସ୍ୱାର୍ଥ ସାଧନ ପାଇଁ ରେଳପଥ, ଟେଲିଗ୍ରାଫ୍ ଏବଂ ୧୮୩୫ରେ ମାକଲେଙ୍କ ନୀତି ଅନୁସାରେ ଇଂରାଜୀ ଶିକ୍ଷା ବ୍ୟବସ୍ଥା ପ୍ରଚଳନ କରିଥିଲେ।
ବ୍ରିଟିଶମାନଙ୍କର ଏହି ନିଷ୍ଠୁର ଶୋଷଣ ବିରୁଦ୍ଧରେ ଦେଶବ୍ୟାପୀ ତୀବ୍ର ପ୍ରତିରୋଧ ପ୍ରକାଶ ପାଇଥିଲା। ସନ୍ନ୍ୟାସୀ-ଫକୀର ବିଦ୍ରୋହ, କୋହ୍ଲ ସଂଗ୍ରାମ, ସିଧୁ ଓ କାହ୍ନୁ ମୁର୍ମୁଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ସାନ୍ତାଳ ବିଦ୍ରୋହ ଏବଂ ନୀଳଚାଷ ବିଦ୍ରୋହ ଏହାର ପ୍ରମୁଖ ଉଦାହରଣ। ଓଡ଼ିଶାରେ ୧୮୦୪ରେ ଜୟୀ ରାଜଗୁରୁଙ୍କ ବଳିଦାନ ଏବଂ ୧୮୧୭ରେ ବକ୍ସି ଜଗବନ୍ଧୁଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ଐତିହାସିକ ପାଇକ ବିଦ୍ରୋହ ସଂଗଠିତ ହୋଇଥିଲା। ପରବର୍ତ୍ତୀ କାଳରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ନାୟକଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱ ଓ ପାପଡ଼ାହାଣ୍ଡି ଗୁଳିକାଣ୍ଡ ଓଡ଼ିଶାର ଜନଜାତିମାନଙ୍କ ଅତୁଳନୀୟ ତ୍ୟାଗର ପରିଚୟ ଦେଇଥିଲା। ୧୮୫୭ ମସିହାରେ ସିପାହୀମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିବା ମହାନ ସଂଗ୍ରାମରେ ମଙ୍ଗଳ ପାଣ୍ଡେ, ଝାନ୍ସୀର ରାଣୀ ଲକ୍ଷ୍ମୀବାଈ ଓ ବେଗମ୍ ହଜରତ ମହଲଙ୍କ ଭଳି ବୀରମାନେ ବ୍ରିଟିଶ ଶାସନର ମୂଳଦୁଆ ଦୋହଲାଇ ଦେଇଥିଲେ। ଏହି ବିଦ୍ରୋହ ପରେ ୧୮୫୮ରେ କମ୍ପାନୀ ଶାସନ ଶେଷ ହୋଇ ଭାରତର ଶାସନ ଭାର ସିଧାସଳଖ ବ୍ରିଟିଶ ସରକାରଙ୍କ ହାତକୁ ଚାଲିଗଲା। ଏହିପରି ଭାବେ ଔପନିବେଶିକ ଶାସନର ଅତ୍ୟାଚାର ଭାରତୀୟମାନଙ୍କ ମନରେ ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମର ଏକ ନୂତନ ଚେତନା ଜାଗ୍ରତ କରିଥିଲା।