ସମ୍ବିଧାନର ଧାରା ୩୨୬ ଅନୁଯାୟୀ ୧୮ ବର୍ଷ ବା ତଦୂର୍ଦ୍ଧ୍ୱ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଭାରତୀୟ ନାଗରିକ ଜାତି, ଧର୍ମ ଓ ଲିଙ୍ଗ ନିର୍ବିଶେଷରେ ସମାନ ମତଦାନ ଅଧିକାର ପାଇଛନ୍ତି।
୧୯୮୮ ମସିହାରେ ସମ୍ବିଧାନ ସଂଶୋଧନ ଜରିଆରେ ଭାରତରେ ସର୍ବନିମ୍ନ ମତଦାନ ବୟସ ସୀମାକୁ ୨୧ ବର୍ଷରୁ କମାଇ ୧୮ ବର୍ଷ କରାଯାଇଥିଲା।
ସ୍ୱାଧୀନତା ପୂର୍ବରୁ ମାତ୍ର ୧୩ ପ୍ରତିଶତ ଭାରତୀୟଙ୍କୁ ଭୋଟ୍ ଅଧିକାର ମିଳିଥିବା ବେଳେ ସ୍ୱାଧୀନ ଭାରତ ପ୍ରଥମରୁ ହିଁ ମହିଳାମାନଙ୍କୁ ମତଦାନ ଅଧିକାର ପ୍ରଦାନ କରିଥିଲା।
୧୯୫୦ ମସିହାରେ ଗଠିତ ଭାରତର ନିର୍ବାଚନ ଆୟୋଗ ଏକ ସ୍ୱାଧୀନ ସାମ୍ବିଧାନିକ ସଂସ୍ଥା ଭାବରେ ଦେଶରେ ସ୍ୱାଧୀନ ଓ ନିରପେକ୍ଷ ନିର୍ବାଚନ ପରିଚାଳନା କରିଥାଏ।
ସ୍ୱାଧୀନ ଭାରତର ପ୍ରଥମ ସାଧାରଣ ନିର୍ବାଚନ ୧୯୫୧-୫୨ ମସିହାରେ ଅନୁଷ୍ଠିତ ହୋଇଥିଲା ଏବଂ ହିମାଚଳ ପ୍ରଦେଶର ଶ୍ୟାମ ଶରଣ ନେଗୀ ଭାରତର ପ୍ରଥମ ମତଦାତା ଥିଲେ।
ଲୋକସଭାର ମୋଟ ୫୪୩ଟି ଆସନ ମଧ୍ୟରୁ ୮୪ଟି ତଫସିଲଭୁକ୍ତ ଜାତି ଏବଂ ୪୭ଟି ତଫସିଲଭୁକ୍ତ ଜନଜାତିଙ୍କ ପାଇଁ ସଂରକ୍ଷିତ ରହିଛି।
ଭାରତର ନିର୍ବାଚନରେ ‘ଫାଷ୍ଟ-ପାଷ୍ଟ-ଦି-ପୋଷ୍ଟ’ ପଦ୍ଧତି ଅନୁସରଣ କରାଯାଉଥିବାରୁ ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦୀଙ୍କ ତୁଳନାରେ ସର୍ବାଧିକ ମତ ପାଇଥିବା ପ୍ରାର୍ଥୀ ହିଁ ବିଜୟୀ ହୁଅନ୍ତି।
ନିର୍ବାଚନ ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ସ୍ୱଚ୍ଛ ଓ ତ୍ରୁଟିମୁକ୍ତ କରିବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଇଲେକ୍ଟ୍ରୋନିକ୍ ଭୋଟିଂ ମେସିନ୍ ସହିତ ଭିଭିପାଟ୍ ଯନ୍ତ୍ରର ବ୍ୟବହାର କରାଯାଉଛି।
ଅବାଧ ଓ ଶାନ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ ନିର୍ବାଚନ ପରିଚାଳନା ନିମନ୍ତେ ପ୍ରାର୍ଥୀ ଏବଂ ରାଜନୈତିକ ଦଳଗୁଡ଼ିକ ପାଇଁ ନିର୍ବାଚନ ଆୟୋଗ ଆଦର୍ଶ ଆଚରଣ ବିଧି ଲାଗୁ କରିଥାନ୍ତି।
୧୯୯୦ ମସିହାରେ ମୁଖ୍ୟ ନିର୍ବାଚନ ଆୟୁକ୍ତ ଭାବେ ଶ୍ରୀଯୁକ୍ତ ଟି.ଏନ୍. ଶେଷାନ୍ ମତଦାତା ପରିଚୟପତ୍ର ପ୍ରଚଳନ ଓ ନିର୍ବାଚନୀ ଖର୍ଚ୍ଚ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଭଳି ଐତିହାସିକ ସଂସ୍କାର ଆଣିଥିଲେ।
ନିର୍ବାଚନରେ କୌଣସି ପ୍ରାର୍ଥୀ ପସନ୍ଦ ନହେଲେ ସେମାନଙ୍କୁ ପ୍ରତ୍ୟାଖ୍ୟାନ କରିବା ପାଇଁ ଭାରତୀୟ ମତଦାତାଙ୍କୁ ‘ନୋଟା’ ବା ‘କେହି ପସନ୍ଦ ନୁହନ୍ତି’ ବିକଳ୍ପ ଦିଆଯାଇଛି।
ରାଜ୍ୟସଭା ଏକ ସ୍ଥାୟୀ ସଦନ ଅଟେ, ଯାହାର ସଦସ୍ୟମାନେ ରାଜ୍ୟ ବିଧାୟକମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏକକ ହସ୍ତାନ୍ତରୀୟ ମତଦାନ ପଦ୍ଧତିରେ ୬ ବର୍ଷ ପାଇଁ ନିର୍ବାଚିତ ହୁଅନ୍ତି।
ସଂସଦର ଉଭୟ ଗୃହ ଏବଂ ରାଜ୍ୟ ବିଧାନସଭାଗୁଡ଼ିକର କେବଳ ନିର୍ବାଚିତ ପ୍ରତିନିଧିମାନଙ୍କୁ ନେଇ ଗଠିତ ନିର୍ବାଚକ ମଣ୍ଡଳୀ ଦ୍ୱାରା ଭାରତର ରାଷ୍ଟ୍ରପତି ନିର୍ବାଚିତ ହୋଇଥାନ୍ତି।
ଲୋକସଭା ଓ ରାଜ୍ୟସଭାର ସମସ୍ତ ସାଂସଦଙ୍କୁ ନେଇ ଗଠିତ ନିର୍ବାଚକ ମଣ୍ଡଳୀ ଦ୍ୱାରା ଉପରାଷ୍ଟ୍ରପତି ୫ ବର୍ଷ କାର୍ଯ୍ୟକାଳ ନିମନ୍ତେ ପରୋକ୍ଷ ଭାବେ ନିର୍ବାଚିତ ହୁଅନ୍ତି।
ପଞ୍ଚାୟତ ଓ ପୌରପାଳିକା ଭଳି ସ୍ଥାନୀୟ ସ୍ୱାୟତ୍ତ ଶାସନ ସଂସ୍ଥାଗୁଡ଼ିକର ନିର୍ବାଚନ ପରିଚାଳନା କରିବା ଦାୟିତ୍ୱ ସମ୍ପୃକ୍ତ ରାଜ୍ୟ ନିର୍ବାଚନ ଆୟୋଗଙ୍କ ଉପରେ ନ୍ୟସ୍ତ ଥାଏ।