ପ୍ରାଚୀନ କାଳରୁ ମଣିଷ ନିଜର ଦୈନନ୍ଦିନ ଆବଶ୍ୟକତା, ଯଥା— ଖାଦ୍ୟ ସଂଗ୍ରହ, ପଶୁପାଳନ ଓ ଋତୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଉପରେ ନଜର ରଖିବା ପାଇଁ ଗଣନାର ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲା। ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ସମୟରେ କାଠି, ଗୋଡ଼ି, ଶରୀରର ବିଭିନ୍ନ ଅଙ୍ଗ ଏବଂ ହାଡ଼ ଉପରେ କଟା ଦାଗ ବା ଟାଲି ଚିହ୍ନ (ଯେପରିକି ଲେବୋମ୍ବୋ ଓ ଇସାଙ୍ଗୋ ହାଡ଼) ମାଧ୍ୟମରେ ସଂଖ୍ୟା ପ୍ରକାଶ କରାଯାଉଥିଲା। ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ଅଷ୍ଟ୍ରେଲିଆର ଗୁମୁଲଗାଲ୍ ଓ ଆଫ୍ରିକାର ବୁସମେନ୍ ଜାତି ପରି ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରାଚୀନ ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ଦୁଇ-ଦୁଇ କରି ଗୋଷ୍ଠୀଭୁକ୍ତ ଗଣନାର ପ୍ରଚଳନ କରିଥିଲେ।
ସମୟକ୍ରମେ ସଂଖ୍ୟାକୁ ସଠିକ୍ ଭାବେ ଲିପିବଦ୍ଧ କରିବା ପାଇଁ ବିଭିନ୍ନ ସଭ୍ୟତା ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ସଂଖ୍ୟା ପ୍ରଣାଳୀ ଗଢ଼ି ତୋଳିଥିଲେ। ପ୍ରାଚୀନ ମିଶରୀୟ ପ୍ରଣାଳୀ ୧୦-ଆଧାର ଉପରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଥିଲା, ଯେଉଁଥିରେ ପ୍ରତି ଦଶଗୁଣ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ନୂତନ ସଙ୍କେତ ବ୍ୟବହୃତ ହେଉଥିଲା। ରୋମାନ୍ ପ୍ରଣାଳୀରେ କେତେକ ମାର୍ଗଦର୍ଶୀ ସଙ୍କେତ ସାହାଯ୍ୟରେ ସଂଖ୍ୟା ଲେଖାଯାଉଥିଲା, କିନ୍ତୁ ବହୁତ ବଡ଼ ସଂଖ୍ୟା ଲେଖିବା କିମ୍ବା ଗୁଣନ ଓ ହରଣ ପରି ଗାଣିତିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ସମ୍ପାଦନ କରିବା ଏହି ପ୍ରଣାଳୀଗୁଡ଼ିକରେ ବେଶ୍ କଷ୍ଟକର ଥିଲା।
ଏହି ସମସ୍ୟା ଦୂର କରିବା ପାଇଁ ସ୍ଥାନୀୟମାନର ଧାରଣା ବିକଶିତ ହେଲା। ମେସୋପଟାମିଆ ସଭ୍ୟତାରେ ୬୦-ଆଧାର ବିଶିଷ୍ଟ ସ୍ଥାନୀୟମାନ ପ୍ରଣାଳୀ ପ୍ରଚଳିତ ଥିଲା, ଯାହାର ପ୍ରଭାବ ଆଜି ମଧ୍ୟ ଘଣ୍ଟା, ମିନିଟ୍ ଓ ସେକେଣ୍ଡ୍ ଗଣନାରେ ରହିଛି। ସେହିପରି ମାୟା ସଭ୍ୟତା ୨୦-ଆଧାର ସହ ଶାମୁକା ଆକାରର ଏକ ସ୍ଥାନଧାରକ ସଙ୍କେତ ବ୍ୟବହାର କରୁଥିଲା ଏବଂ ଚୀନ୍ରେ ରଡ୍ ବା କାଠି ଆଧାରିତ ଦଶମିକ ପ୍ରଣାଳୀର ପ୍ରଚଳନ ଥିଲା।
ଏହି କ୍ରମବିକାଶରେ ଭାରତୀୟ ‘ହିନ୍ଦୁ ସଂଖ୍ୟା ପ୍ରଣାଳୀ’ ସବୁଠାରୁ ଯୁଗାନ୍ତକାରୀ ସାବ୍ୟସ୍ତ ହେଲା। ଏଥିରେ ୧୦-ଆଧାର ଓ ସ୍ଥାନୀୟମାନ ବ୍ୟବହାର କରି ୦ ରୁ ୯ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମାତ୍ର ଦଶଟି ଅଙ୍କ ସାହାଯ୍ୟରେ ଯେକୌଣସି କ୍ଷୁଦ୍ର ବା ବୃହତ୍ ସଂଖ୍ୟାକୁ ସହଜରେ ପ୍ରକାଶ କରାଯାଇପାରିଲା। ଏଥିରେ ଶୂନ (୦) କେବଳ ଏକ ସ୍ଥାନଧାରକ ନ ହୋଇ ଏକ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ସଂଖ୍ୟା ଭାବେ ସ୍ୱୀକୃତି ପାଇଲା। ମହାନ ଗଣିତଜ୍ଞ ଆର୍ଯ୍ୟଭଟ୍ଟ ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମଗୁପ୍ତଙ୍କ ଅବଦାନ ଯୋଗୁଁ ଏହି ପ୍ରଣାଳୀ ଆରବ ଜଗତ ଦେଇ ୟୁରୋପ ତଥା ସାରା ବିଶ୍ୱରେ ଆଦୃତ ହେଲା, ଯାହା ଆଜିର ଆଧୁନିକ ଗଣିତ ଓ ବିଜ୍ଞାନର ପ୍ରଧାନ ମୂଳଦୁଆ ଅଟେ।