ଦୁଇଟି ସମଜାତୀୟ ରାଶିକୁ ତୁଳନା କରି ଗୋଟିଏ ରାଶି ଅନ୍ୟ ରାଶିର କେତେ ଗୁଣ ବା କେତେ ଅଂଶ, ତାହା ପ୍ରକାଶ କରିବାକୁ ଅନୁପାତ କୁହାଯାଏ।
a : b ଅନୁପାତରେ ଥିବା ପ୍ରଥମ ପଦ ‘a’ କୁ ପୂର୍ବପଦ ଏବଂ ଦ୍ୱିତୀୟ ପଦ ‘b’ କୁ ପରପଦ କୁହାଯାଏ।
ଅନୁପାତର ଉଭୟ ପଦକୁ ସେମାନଙ୍କ ଗ.ସା.ଗୁ. ଦ୍ୱାରା ଭାଗ କଲେ ତାହାର ଲଘିଷ୍ଠ ରୂପ ମିଳିଥାଏ।
ଦୁଇଟି ଅନୁପାତ ପରସ୍ପର ସମାନ ହେଲେ ସେହି ଚାରୋଟି ସଂଖ୍ୟା ବା ରାଶି ସମାନୁପାତରେ ଅଛନ୍ତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ସମାନୁପାତକୁ ପ୍ରକାଶ କରିବା ପାଇଁ ‘::’ ଚିହ୍ନ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ ଏବଂ ଏହି ଚିହ୍ନକୁ ‘ସମାନ’ ବୋଲି ପଢ଼ାଯାଏ।
ଅନୁପାତର ଉଭୟ ପଦକୁ ସମାନ ଶୂନେତର ସଂଖ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ଗୁଣନ ବା ଭାଗ କଲେ ଅନୁପାତଗୁଡ଼ିକ ସମାନୁପାତୀ ହୋଇ ରହନ୍ତି।
କୌଣସି ଅନୁପାତର ଉଭୟ ପଦରେ ସମାନ ସଂଖ୍ୟା ଯୋଗ ବା ବିୟୋଗ କଲେ ନୂତନ ଅନୁପାତଟି ମୂଳ ଅନୁପାତ ସହ ସମାନୁପାତୀ ହୁଏ ନାହିଁ।
ଚାରୋଟି ରାଶି a, b, c ଏବଂ d ସମାନୁପାତୀ ହେଲେ ବଜ୍ର ଗୁଣନ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ad = bc ହୋଇଥାଏ।
ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତର ବିଶିଷ୍ଟ ଗଣିତଜ୍ଞ ଆର୍ଯ୍ୟଭଟ୍ଟ ଏହିପରି ସମାନୁପାତୀ ସମସ୍ୟାକୁ ‘ତ୍ରି-ରାଶି’ ନିୟମ ବା ତ୍ରୈରାଶିକ ବୋଲି କହିଥିଲେ।
ତ୍ରୈରାଶିକ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ଅଜ୍ଞାତ ଇଚ୍ଛାଫଳର ପରିମାଣ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରିବା ପାଇଁ ଫଳ ଓ ଇଚ୍ଛାର ଗୁଣଫଳକୁ ପ୍ରମାଣ ଦ୍ୱାରା ଭାଗ କରାଯାଏ।
ସମାନୁପାତ ସମ୍ପର୍କିତ ସମସ୍ୟାର ସମାଧାନ କରିବା ପୂର୍ବରୁ ସମସ୍ତ ସମ୍ପୃକ୍ତ ରାଶିକୁ ଗୋଟିଏ ଏକକରେ ପ୍ରକାଶ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ।
କୌଣସି ରାଶି x କୁ m : n ଅନୁପାତରେ ବାଣ୍ଟିଲେ ପ୍ରଥମ ଭାଗ m × (x / (m + n)) ଏବଂ ଦ୍ୱିତୀୟ ଭାଗ n × (x / (m + n)) ହୁଏ।
ଗତି ବଢ଼ିଲେ ଯାତ୍ରା ସମୟ କମିଯାଉଥିବାରୁ ଏପରି ସ୍ଥଳେ ସରଳ ସମାନୁପାତ ବା ତିନିର ନିୟମ ସିଧାସଳଖ ପ୍ରୟୋଗ କରାଯାଇପାରିବ ନାହିଁ।
ଭୂମିର କ୍ଷେତ୍ରଫଳ ମାପିବା ପାଇଁ ୧ ଏକର ଜମିର ପରିମାଣ ୪୩,୫୬୦ ବର୍ଗଫୁଟ ସହିତ ସମାନ ହୋଇଥାଏ।
ତରଳ ପଦାର୍ଥର ଆୟତନ ପରିମାପ କ୍ଷେତ୍ରରେ ୧ ଲିଟର ପରିମାଣ ସର୍ବଦା ୧,୦୦୦ ଘନ ସେଣ୍ଟିମିଟର ସହିତ ସମାନ ହୁଏ।