‘ଡମକଚ୍’ ହେଉଛି ବିଶିଷ୍ଟ ସାହିତ୍ୟିକ ଶାନ୍ତନୁ କୁମାର ଆଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ‘କରଞ୍ଜିଆ ଡାଏରି’ ଭ୍ରମଣ କାହାଣୀରୁ ଆନୀତ ଏକ ସୁନ୍ଦର ରଚନା। ଏଥିରେ ଲେଖକ ମୟୂରଭଞ୍ଜ ତଥା ରାଞ୍ଚି ଅଞ୍ଚଳର ଲୋକସଂସ୍କୃତି, ପର୍ବପର୍ବାଣି ଏବଂ ପାରମ୍ପରିକ ନୃତ୍ୟଗୀତର ମନୋରମ ଚିତ୍ର ଉପସ୍ଥାପନ କରିଛନ୍ତି। କରଞ୍ଜିଆ ଗସ୍ତ ସମୟରେ ଜଣେ ଚଉଦ-ପନ୍ଦର ବର୍ଷର କିଶୋରଠାରୁ ଲେଖକ ‘ଡମକଚ୍’ ନୃତ୍ୟ ସହ ସାଦ୍ରି ଭାଷାର ଗୀତ ଶୁଣିବାକୁ ପାଇଥିଲେ। ସେହି ଗୀତର ତାଳ, ଲୟ ଓ ରାମନାମର ଧ୍ୱନି ଲେଖକଙ୍କ ହୃଦୟକୁ ଆନନ୍ଦ ଓ ପବିତ୍ରତାରେ ଭରିଦେଇଥିଲା।
ଅଧ୍ୟାପକ ରଥଙ୍କ ସହିତ କଥାବାର୍ତ୍ତାରୁ ଜଣାପଡ଼େ ଯେ ଏହି ଅଞ୍ଚଳରେ ବର୍ଷର ବାରମାସ ନାଚଗୀତ ଲାଗିରହିଥାଏ, ମାତ୍ର ଋତୁ ଅନୁସାରେ ଏହାର ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ବିଭାଜନ ରହିଛି। କାର୍ତ୍ତିକ ପୂର୍ଣ୍ଣିମାରୁ ବାହୁଡ଼ା ଯାତ୍ରା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ‘ଡମକଚ୍’ ନୃତ୍ୟ ଚାଲୁଥିବା ବେଳେ ଭାଦ୍ରବ ଶୁକ୍ଳ ଏକାଦଶୀରୁ କାର୍ତ୍ତିକ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମାଦଲର ତାଳେ ତାଳେ ‘ଝୁମର’ ଓ ‘ଅଙ୍ଗନାଇ’ ଗୀତ ଗାନ କରାଯାଏ। ସମୟ ଓ ଋତୁର ପରିବର୍ତ୍ତନ ସହ ଏହି ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ନୃତ୍ୟଗୀତର ଗଭୀର ସମ୍ପର୍କ ରହିଛି।
ଭାଦ୍ରବ ଶୁକ୍ଳ ଏକାଦଶୀରେ ଏହି ଅଞ୍ଚଳରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ‘କରମା ପର୍ବ’ ଅନୁଷ୍ଠିତ ହୁଏ। ଏହି ପର୍ବରେ ଭଉଣୀ ନିଜ ଭାଇର ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ, ନାରୀମାନେ ପୁତ୍ର ପ୍ରାପ୍ତି ପାଇଁ ଏବଂ କୁମାରୀ କନ୍ୟାମାନେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଭବିଷ୍ୟତ କାମନା କରି ବ୍ରତ ପାଳନ୍ତି। ଜଙ୍ଗଲରୁ କରମା ଗଛର ଡାଳ ଆଣି ପୂଜାସ୍ଥଳୀରେ ପୋତାଯାଏ ଏବଂ ତା’ ପାଖରେ ବିଭିନ୍ନ ଶସ୍ୟର ଗଜା ଅଙ୍କୁରରେ ସଜ୍ଜିତ ‘ଜାୱା’ ସ୍ଥାପନ କରାଯାଏ। ନାରୀମାନେ ଏହି ଜାୱାକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପବିତ୍ର ମନେକରି ମୁଣ୍ଡର ଗଭା ଓ ବାହୁରେ ସଜାଇ ଆନନ୍ଦରେ ନାଚନ୍ତି। ଏହାପରେ ଆଶ୍ୱିନ ମାସରେ ମାଆମାନେ ନିଜ ପୁଅର ଦୀର୍ଘାୟୁ ପାଇଁ ‘ଜିତିଆ’ ବା ଦୂତିଆ ଓଷା ପାଳନ କରି ଅଶ୍ୱତ୍ଥ ଗଛ ଡାଳର ପୂଜା କରନ୍ତି।
ଏହି ଲୋକଗୀତଗୁଡ଼ିକରେ ଶ୍ରୀରାମ ଓ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଲୀଳା ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି, ଯାହା ଭାରତୀୟ ସଂସ୍କୃତିର ମୂଳ ଆଧାର। ଲେଖକ ମୟୂରଭଞ୍ଜର ଗାଁରେ ଦେଖିଛନ୍ତି ଯେ ହୋ, ମୁଣ୍ଡା, ଓରାଂ ପ୍ରଭୃତି ଜନଜାତିଙ୍କ ସହ ମହାନ୍ତ ଓ ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ବର୍ଗର ଲୋକେ ଏକାଠି ମିଶି ଏହି ଉତ୍ସବ ପାଳନ କରନ୍ତି। ଜୀବନର ଦୁଃଖକଷ୍ଟକୁ ଭୁଲି ଆନନ୍ଦ ଓ ଉଲ୍ଲାସ ଭିତରେ ବଞ୍ଚିବା ହିଁ ଏହି ସଂସ୍କୃତିର ମହାନ ବାର୍ତ୍ତା।