'ମାତୃଭୂମି' କବିତାଟି ସ୍ୱଭାବକବି ଗଙ୍ଗାଧର ମେହେରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ରଚିତ ଏକ କାଳଜୟୀ ରଚନା, ଯାହା ତାଙ୍କର ପ୍ରସିଦ୍ଧ କବିତା ସଂକଳନ 'ଅର୍ଘ୍ୟଥାଳି'ରୁ ଆନୀତ । ଏହି କବିତାରେ କବି ମାନବ ଶିଶୁର ବୟସ ବୃଦ୍ଧି ସହିତ ତା' ମନରେ ଜନ୍ମଭୂମି, ମାତୃଭାଷା ତଥା ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱ ପ୍ରତି ଭଲପାଇବା କିପରି ପର୍ଯ୍ୟାୟକ୍ରମେ ବିକଶିତ ହୁଏ, ତାହାର ଏକ ଚିତ୍ତାକର୍ଷକ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛନ୍ତି ।
ବାଲ୍ୟକାଳରେ ଶିଶୁଟି ପଡ଼ୋଶୀଙ୍କ ଘରକୁ ନିଜ ସାଥୀମାନଙ୍କ ଘର ବୋଲି ଭାବିଥାଏ । ପରେ ନିଜ ପଡ଼ାରୁ ଅନ୍ୟ ପଡ଼ାକୁ ଗଲେ ପଡ଼ୋଶୀ ପଡ଼ାକୁ ଆପଣାର ମଣେ । ଗାଁ ବାହାରକୁ ଗଲେ ନିଜ ଗାଁର ନଦୀ, ପୋଖରୀ, ବଗିଚା ଇତ୍ୟାଦି ପ୍ରାକୃତିକ ପରିବେଶ ତାକୁ ଅତି ପ୍ରିୟ ଲାଗେ । ବୟସ ବଢ଼ିବା ସହିତ ଯେତେବେଳେ ସେ ଅନ୍ୟ ରାଜ୍ୟ ଭ୍ରମଣ କରେ, ସେଠାରେ ନିଜ ରାଜ୍ୟର ରାଜା, ପ୍ରଜା, ପଶୁପକ୍ଷୀ ତଥା ସମସ୍ତ ଐଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟକୁ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୋଲି ବଖାଣିଥାଏ । ନିଜ ରାଜ୍ୟକୁ ସେ ସକଳ ସୁଖର ଆଧାର ବୋଲି ବିଚାର କରେ । ଶେଷରେ ଦେଶାନ୍ତର ଯାତ୍ରା କଲାବେଳେ ସେ ନିଜ ଦେଶକୁ ସ୍ୱର୍ଗଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ ମହିମାନ୍ୱିତ ବୋଲି ଅନୁଭବ କରେ ।
ଜ୍ଞାନର ଉନ୍ମେଷ ଘଟିଲେ ମଣିଷ ବୁଝିପାରେ ଯେ ସମଗ୍ର ଜଗତର ପିତା ହେଉଛନ୍ତି ଜଣେ ମାତ୍ର ପରମେଶ୍ୱର । ତେଣୁ ଧରିତ୍ରୀର ସମସ୍ତ ମାନବ ସମାଜ ପରସ୍ପରର ସହୋଦର ବା ଭାଇ ଭଳି ଅଟନ୍ତି । ଯେଉଁ ବ୍ୟକ୍ତି ଅନ୍ୟମାନଙ୍କର ନିଃସ୍ୱାର୍ଥପର ଉପକାର କରେ, ସେ ହିଁ ଭଗବାନଙ୍କର ସବୁଠାରୁ ପ୍ରିୟ ଏବଂ ଯୋଗ୍ୟ ସନ୍ତାନ । ଏହିପରି ଭାବରେ ମଣିଷ ନିଜ ଘରୁ ଆରମ୍ଭ କରି କ୍ରମଶଃ ବିଶ୍ୱଭ୍ରାତୃତ୍ୱ ବା 'ବସୁଧୈବ କୁଟୁମ୍ବକମ୍' ଭାବନାରେ ଉପନୀତ ହୁଏ ।
କବିତାଟିର ଶେଷ ଭାଗରେ କବି ଏକ ମହତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ବାର୍ତ୍ତା ପ୍ରଦାନ କରିଛନ୍ତି । ଯେଉଁ ବ୍ୟକ୍ତିର ହୃଦୟରେ ନିଜ ମାତୃଭୂମି ଓ ମାତୃଭାଷା ପ୍ରତି ସାମାନ୍ୟ ମମତା ନାହିଁ, ତାକୁ କେବେ ହେଲେ ପ୍ରକୃତ ଜ୍ଞାନୀ କୁହାଯାଇ ପାରିବ ନାହିଁ । ମାତୃଭାଷା ଓ ମାତୃଭୂମିର ସେବା କରିବା ସହିତ ବିଶ୍ୱପ୍ରେମରେ ଉଦ୍ବୁଦ୍ଧ ହେବା ହିଁ ମାନବ ଜୀବନର ପ୍ରକୃତ ଲକ୍ଷ୍ୟ ଅଟେ ।