ପ୍ରକୃତିରେ ଥିବା ସମସ୍ତ ସଜୀବ ଓ ନିର୍ଜୀବ ଉପାଦାନ ପରସ୍ପର ଉପରେ ନିର୍ଭର କରି ବଞ୍ଚି ରହିଥାନ୍ତି। କୌଣସି ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ବାସସ୍ଥାନରେ ଏକାଠି ବାସ କରୁଥିବା ସମାନ ପ୍ରକାରର ଜୀବଙ୍କ ସମୂହକୁ 'ଜୀବସଂଖ୍ୟା' ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ଜୀବସଂଖ୍ୟାର ମିଳନକୁ 'ଜୀବଗୋଷ୍ଠୀ' କୁହାଯାଏ। ଏହି ଜୀବଗୋଷ୍ଠୀ ବା ଜୈବିକ ଉପାଦାନ (ଉଦ୍ଭିଦ, ପ୍ରାଣୀ, ଅଣୁଜୀବ) ଏବଂ ବାୟୁ, ଜଳ, ମାଟି, ସୂର୍ଯ୍ୟାଲୋକ ଭଳି ଅଜୈବିକ ଉପାଦାନ ମଧ୍ୟରେ ଘଟୁଥିବା ନିରନ୍ତର ପାରସ୍ପରିକ କ୍ରିୟାକୁ ନେଇ ଏକ 'ପରିସଂସ୍ଥା' ଗଠିତ ହୁଏ। ପରିସଂସ୍ଥା ମୁଖ୍ୟତଃ ଦୁଇ ପ୍ରକାରର, ଯଥା— ସ୍ଥଳୀୟ (ଜଙ୍ଗଲ, ତୃଣଭୂମି) ଏବଂ ଜଳୀୟ (ପୋଖରୀ, ନଦୀ, ହ୍ରଦ)। ଏହା ବ୍ୟତୀତ ମଣିଷ ନିଜର ଆବଶ୍ୟକତା ଅନୁସାରେ କୃଷିକ୍ଷେତ୍ର ଓ ବଗିଚା ଭଳି କୃତ୍ରିମ ପରିସଂସ୍ଥା ମଧ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି କରିଥାଏ।
ପରିସଂସ୍ଥାରେ ଜୀବମାନେ ଖାଦ୍ୟ ପାଇଁ ପରସ୍ପର ଉପରେ ନିର୍ଭର କରନ୍ତି। ସବୁଜ ଉଦ୍ଭିଦମାନେ ଆଲୋକସଂଶ୍ଳେଷଣ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଦ୍ଵାରା ନିଜ ଖାଦ୍ୟ ନିଜେ ତିଆରି କରୁଥିବାରୁ ସେମାନଙ୍କୁ 'ଉତ୍ପାଦକ' କିମ୍ବା 'ସ୍ଵଭୋଜୀ' କୁହାଯାଏ। ଉଦ୍ଭିଦକୁ ଖାଉଥିବା ହରିଣ ଓ ଠେକୁଆ ପରି ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ତୃଣଭୋଜୀ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କୁ ଶିକାର କରୁଥିବା ବାଘ ପରି ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ମାଂସାହାରୀ 'ଭକ୍ଷକ' କୁହାଯାଏ। ଉଭୟ ଉଦ୍ଭିଦ ଓ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ଖାଉଥିବା ଜୀବଙ୍କୁ ସର୍ବାହାରୀ କୁହାଯାଏ। ଏକ ପରିସଂସ୍ଥାରେ 'କିଏ କାହାକୁ ଖାଏ' ତାହାର ସରଳ କ୍ରମକୁ 'ଖାଦ୍ୟ ଶୃଙ୍ଖଳ' ଏବଂ ଏହାର ପ୍ରତ୍ୟେକ ସ୍ତରକୁ 'ଖାଦ୍ୟସ୍ତର' କୁହାଯାଏ। ଏକାଧିକ ଖାଦ୍ୟ ଶୃଙ୍ଖଳ ପରସ୍ପର ଛନ୍ଦି ହୋଇ 'ଖାଦ୍ୟ ଜାଲି' ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି। ଜୀବମାନଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଛତୁ ଓ ବୀଜାଣୁ ଭଳି 'ଅପଘଟକ' ବା ମୃତଜୀବୀମାନେ ଜଟିଳ ପଦାର୍ଥକୁ ଭାଙ୍ଗି ମାଟିକୁ ପୋଷକ ତତ୍ତ୍ୱ ଫେରାଇ ଆଣନ୍ତି। ଏହା ବ୍ୟତୀତ ଜୀବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସହଭାଗିତା, ସହଭୋଜିତା ଓ ପରଜୀବିତା ଭଳି ବିଭିନ୍ନ ସମ୍ପର୍କ ଦେଖାଯାଏ।
ପରିସଂସ୍ଥାର କୌଣସି ଗୋଟିଏ ଉପାଦାନରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଘଟିଲେ ସମଗ୍ର ପରିବେଶର ଭାରସାମ୍ୟ ପ୍ରଭାବିତ ହୁଏ। ଜଙ୍ଗଲ କ୍ଷୟ ଯୋଗୁଁ ହାତୀ ଭଳି ବନ୍ୟଜନ୍ତୁ ଗାଁ ଓ ଚାଷଜମିକୁ ପଶିଆସନ୍ତି। ସେହିପରି ଅତ୍ୟଧିକ ରାସାୟନିକ ସାର ଓ କୀଟନାଶକର ବ୍ୟବହାର ମାଟିର ଉର୍ବରତା ନଷ୍ଟ କରେ। ଏଣୁ ସୁନ୍ଦରବନ, ଶିମିଳିପାଳ ଓ ଚିଲିକା ଭଳି ପ୍ରାକୃତିକ ପରିସଂସ୍ଥାର ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ, ଅଭୟାରଣ୍ୟ ସ୍ଥାପନ ଏବଂ ପାରମ୍ପରିକ ଜୈବିକ କୃଷି ପଦ୍ଧତି ଆପଣାଇବା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଜରୁରୀ।