ଆମ ଚାରିପାଖରେ ଥିବା ସମସ୍ତ ବସ୍ତୁ ବା ପଦାର୍ଥ ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ଷୁଦ୍ର କ୍ଷୁଦ୍ର ଗଠନକାରୀ କଣିକାକୁ ନେଇ ଗଠିତ। ଏହି କଣିକାଗୁଡ଼ିକ ଏତେ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଯେ ସାଧାରଣ ଅଣୁବୀକ୍ଷଣ ଯନ୍ତ୍ର ସାହାଯ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଏଗୁଡ଼ିକୁ ଦେଖିବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ। ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତୀୟ ଦାର୍ଶନିକ ଆଚାର୍ଯ୍ୟ କଣାଦ ତାଙ୍କର ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଗ୍ରନ୍ଥ ‘ବୈଶେଷିକ ସୂତ୍ର’ରେ ପଦାର୍ଥର ଏହି ଅବିଭାଜ୍ୟ କ୍ଷୁଦ୍ରତମ ଏକକକୁ ‘ପରମାଣୁ’ ବୋଲି ନାମିତ କରିଥିଲେ। ପାଣିରେ ଚିନି ଦ୍ରବୀଭୂତ ହେବା କିମ୍ବା ଚକ୍କୁ ପେଷି ଗୁଣ୍ଡ କରିବା ଭଳି କାର୍ଯ୍ୟରୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ହୁଏ ଯେ ପଦାର୍ଥର କଣିକାଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ କିଛି ଖାଲି ସ୍ଥାନ ଥାଏ, ଯାହାକୁ ‘ଆନ୍ତଃକଣିକା ସ୍ଥାନ’ କୁହାଯାଏ।
ପଦାର୍ଥର କଣିକାଗୁଡ଼ିକ ଏକ ସ୍ଵାଭାବିକ ଆକର୍ଷଣ ବଳ ଦ୍ୱାରା ପରସ୍ପର ସହିତ ବାନ୍ଧି ହୋଇ ରହିଥାନ୍ତି, ଯାହାକୁ ‘ଆନ୍ତଃକଣିକା ଆକର୍ଷଣ ବଳ’ କୁହାଯାଏ। ଏହି ଆକର୍ଷଣ ବଳର ଶକ୍ତି ଏବଂ କଣିକାଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ଦୂରତା ହିଁ ପଦାର୍ଥର ଭୌତିକ ଅବସ୍ଥା ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରେ। କଠିନ ପଦାର୍ଥରେ ଏହି ଆକର୍ଷଣ ବଳ ସବୁଠାରୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଏବଂ ଆନ୍ତଃକଣିକା ସ୍ଥାନ ସର୍ବନିମ୍ନ ଥିବାରୁ ଏହାର ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଆକାର ଓ ଆୟତନ ଥାଏ। ଏଥିରେ କଣିକାଗୁଡ଼ିକ ମୁକ୍ତ ଭାବରେ ଗତି ନ କରି କେବଳ ନିଜ ସ୍ଥାନରେ କମ୍ପିତ ହୁଅନ୍ତି। ତରଳ ପଦାର୍ଥରେ ଆକର୍ଷଣ ବଳ କଠିନ ତୁଳନାରେ ସାମାନ୍ୟ ଦୁର୍ବଳ ଏବଂ କଣିକାଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ବ୍ୟବଧାନ ଟିକିଏ ଅଧିକ ଥାଏ; ତେଣୁ ଏହାର ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଆୟତନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଆକାର ନ ଥାଏ ଏବଂ ଏହା ପାତ୍ରର ଆକାର ଗ୍ରହଣ କରେ। ଗ୍ୟାସୀୟ ପଦାର୍ଥରେ ଆନ୍ତଃକଣିକା ଆକର୍ଷଣ ବଳ ନଗଣ୍ୟ ଏବଂ କଣିକା ମଧ୍ୟରେ ବ୍ୟବଧାନ ସର୍ବାଧିକ ଥିବାରୁ ଏହାର ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଆକାର କିମ୍ବା ଆୟତନ ନ ଥାଏ। ତରଳ ଏବଂ ଗ୍ୟାସୀୟ ପଦାର୍ଥ ପ୍ରବାହିତ ହୋଇପାରୁଥିବାରୁ ଏମାନଙ୍କୁ ପ୍ରବାହମାନ କୁହାଯାଏ।
ପଦାର୍ଥର କଣିକାଗୁଡ଼ିକ ସର୍ବଦା ନିରନ୍ତର ଗତିଶୀଳ ଅବସ୍ଥାରେ ଥାଆନ୍ତି। ଉତ୍ତାପ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଲେ କଣିକାଗୁଡ଼ିକର ତାପଶକ୍ତି ବଢ଼ିଥାଏ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କର ଗତିବେଗ ମଧ୍ୟ ଦ୍ରୁତତର ହୁଏ। ଉଦାହରଣସ୍ୱରୂପ, ଥଣ୍ଡା ପାଣି ତୁଳନାରେ ଗରମ ପାଣିରେ ପୋଟାସିୟମ୍ ପରମାଙ୍ଗାନେଟ୍ ଅତି ଶୀଘ୍ର ମିଶିଯାଏ ଏବଂ କୋଠରୀରେ ଜଳାଯାଇଥିବା ଧୂପକାଠିର ସୁଗନ୍ଧ ବାୟୁର ଗତିଶୀଳ କଣିକା ଦ୍ୱାରା ଚାରିଆଡ଼େ ବ୍ୟାପିଯାଏ। ଉତ୍ତାପ ପ୍ରୟୋଗ ଦ୍ୱାରା କଠିନ ପଦାର୍ଥ ଗଳନାଙ୍କରେ ତରଳ ଅବସ୍ଥାକୁ ଏବଂ ତରଳ ପଦାର୍ଥ ସ୍ଫୁଟନାଙ୍କରେ ଗ୍ୟାସୀୟ ଅବସ୍ଥାକୁ ରୂପାନ୍ତରିତ ହୋଇଥାଏ।